चिंपांझींच्या शरीरातील विषाणू मानवांपर्यंत कसा पोहोचला आणि त्यानंतर तो जगभर कसा पसरला? या प्रश्नांची उत्तरे आफ्रिकेच्या जंगलांमध्ये आणि शास्त्रज्ञांनी केलेल्या विषाणूंच्या जनुकीय संशोधनात दडलेली आहेत.HIV हा विषाणू प्राण्यांकडून मानवांमध्ये संक्रमित झाल्याचे वैज्ञानिक पुरावे आहेत. विशेषतः, जगभरातील HIV संसर्गाच्या साथीला कारणीभूत ठरलेल्या HIV-1 च्या प्रमुख प्रकाराचा संबंध मध्य आफ्रिकेतील चिंपांझींमध्ये आढळणाऱ्या SIV या विषाणूशी जोडला गेला आहे.1. चिंपांझींच्या शरीरात कोणता विषाणू आढळतो?चिंपांझींच्या शरीरात SIV (Simian Immunodeficiency Virus) नावाचा विषाणू आढळतो. हा विषाणू माकडांसह काही मानवेतर प्रायमेट प्राण्यांमध्येही आढळतो.मानवांमध्ये आढळणाऱ्या HIV (Human Immunodeficiency Virus) या विषाणूशी SIV चे जवळचे जनुकीय साम्य आहे. संशोधनानुसार, मध्य आफ्रिकेतील चिंपांझींमध्ये आढळणाऱ्या SIV च्या एका प्रकारातून HIV-1 चा प्रमुख गट विकसित झाला.मात्र, HIV चे सर्व प्रकार केवळ चिंपांझींपासून आलेले नाहीत. HIV-2 चा उगम पश्चिम आफ्रिकेतील सोटी मँगाबी (sooty mangabey) नावाच्या माकडांमध्ये आढळणाऱ्या SIV शी संबंधित आहे.2. चिंपांझींकडून मानवांमध्ये विषाणू कसा पोहोचला?शास्त्रज्ञांच्या मते, या संक्रमणामागे संक्रमित प्राण्यांच्या रक्ताशी झालेला संपर्क हे महत्त्वाचे कारण असू शकते.आफ्रिकेतील जंगलांमध्ये शिकार करताना किंवा प्राण्यांचे मांस कापताना संक्रमित चिंपांझीचे रक्त शिकाऱ्याच्या जखमेतून मानवी शरीरात प्रवेश करू शकले असावे. अशा प्रकारे प्राण्यांमधील विषाणूने मानवांमध्ये संक्रमण घडवून आणले असावे, असे संशोधनातून सूचित होते.तथापि, पहिल्या मानवी संक्रमणाची नेमकी घटना, ती व्यक्ती कोण होती आणि संक्रमण कोणत्या परिस्थितीत झाले, हे निश्चितपणे माहीत नाही.3. SIV चे HIV मध्ये रूपांतर कसे झाले?प्राण्यांमधील विषाणू मानवी शरीरात पोहोचल्यानंतर त्याला नवीन यजमानाच्या पेशींमध्ये टिकून राहणे आणि त्यांची प्रतिकारशक्ती यंत्रणा पार करणे आवश्यक होते.विषाणूच्या जनुकीय रचनेत काळानुसार बदल होत गेले. या बदलांमुळे काही विषाणूंना मानवांमध्ये संक्रमण टिकवून ठेवणे आणि एका व्यक्तीकडून दुसऱ्या व्यक्तीकडे पसरणे शक्य झाले.या प्रक्रियेला प्रजातींमधील संक्रमण (cross-species transmission) आणि विषाणूची उत्क्रांती असे म्हणतात.4. HIV चा प्रसार सर्वप्रथम कुठे झाला?मध्य आफ्रिकेतील सध्याच्या काँगो लोकशाही प्रजासत्ताकातील किन्शासा शहराचा HIV-1 च्या सुरुवातीच्या प्रसारात महत्त्वाचा वाटा असल्याचे संशोधनातून समोर आले आहे.शास्त्रज्ञांच्या जनुकीय विश्लेषणानुसार, HIV-1 चा प्रमुख गट M विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीच्या काळात, अंदाजे 1910 ते 1930 या कालावधीत विकसित झाला असावा. 1920 च्या दशकापासून किन्शासा परिसर हा या विषाणूच्या सुरुवातीच्या प्रसाराचे प्रमुख केंद्र बनला असावा.शहरीकरण, लोकांचे स्थलांतर, वाहतूक आणि मानवी संपर्कांच्या वाढत्या जाळ्यामुळे विषाणूचा प्रसार अधिक व्यापक झाला असावा. पुढील अनेक दशकांमध्ये तो जगाच्या विविध भागांमध्ये पोहोचला.5. HIV आणि एड्स यांच्यात नेमका काय फरक आहे?HIV हा विषाणू आहे, तर AIDS हा HIV संसर्गाच्या प्रगत अवस्थेत उद्भवू शकणारा आजारांचा समूह आहे.HIV शरीराच्या रोगप्रतिकारक यंत्रणेतील CD4 पेशींवर परिणाम करतो. उपचार न मिळाल्यास रोगप्रतिकारशक्ती कमकुवत होऊ शकते आणि गंभीर संसर्ग किंवा काही प्रकारचे कर्करोग होण्याचा धोका वाढू शकतो.मात्र, आज उपलब्ध असलेल्या अँटिरिट्रोव्हायरल उपचारांमुळे HIV असलेल्या अनेक व्यक्तींना दीर्घकाळ निरोगी जीवन जगता येते. HIV संसर्ग झाला म्हणजे त्या व्यक्तीला लगेच AIDS होतो, असे नाही.6. HIV आज कोणत्या मार्गांनी पसरतो?HIV प्रामुख्याने खालील मार्गांनी पसरू शकतो:- संक्रमित व्यक्तीशी असुरक्षित लैंगिक संबंध आल्यास.- संक्रमित रक्ताचा संपर्क आल्यास.- दूषित सुई किंवा इंजेक्शनची साधने सामायिक केल्यास.- गर्भधारणेदरम्यान, प्रसूतीच्या वेळी किंवा स्तनपानातून आईकडून बाळाला संक्रमण होऊ शकते.HIV हस्तांदोलन, मिठी मारणे, एकत्र जेवणे, शेजारी बसणे किंवा डास चावणे यांमधून पसरत नाही.निष्कर्षचिंपांझींच्या शरीरातील SIV या विषाणूच्या एका प्रकारातून HIV-1 च्या प्रमुख गटाचा उगम झाल्याचे वैज्ञानिक संशोधन दर्शवते. संक्रमित प्राण्यांच्या रक्ताशी संपर्क हे मानवांमध्ये सुरुवातीचे संक्रमण होण्याचे संभाव्य कारण मानले जाते. त्यानंतर विषाणू मानवी लोकसंख्येत पसरला आणि कालांतराने जागतिक आरोग्याचे मोठे आव्हान बनला.या इतिहासातून एक महत्त्वाची गोष्ट समजते: विषाणूंचा उगम समजून घेण्यासाठी जनुकीय संशोधन, सार्वजनिक आरोग्यविषयक माहिती आणि वैज्ञानिक पुरावे अत्यंत महत्त्वाचे आहेत.स्रोत: अमेरिकेची रोग नियंत्रण व प्रतिबंध केंद्रे (CDC) आणि HIV च्या उगमावरील वैज्ञानिक संशोधन.टीप: हा लेख माहितीपर उद्देशाने तयार केला आहे. HIV चाचणी, प्रतिबंध किंवा उपचारांसाठी पात्र आरोग्यतज्ज्ञांचा सल्ला घ्यावा.
